Mogućnost boravka u prihvatilištu je privremena, samo dok čekate odgovor na molbu za azil. Kad dobijete boravak u Norveškoj, moraćete uskoro da se iselite iz prihvatilišta.
Imate dva izbora:
1) Možete sami naći stan. Izaberete li to, morate se ekonomski snaći sami. 2) Možete da se odlučite na traženje smještaja uz pomoć prihvatilišta i Integracionog odjeljenja UDI-ja (Integrerings- og mangfoldsdirektoratet - IMDI).
Možete da nađete smještaj na svoju ruku. U tom slučaju, morate imati novaca da izdržavate sebe, a eventualno i svoju porodicu. Ako želite da se nastanite na svoju ruku, nećete dobiti pomoć da nađete stan u Vašoj novoj opštini.
Ukoliko ste zavisni od ekonomske pomoći norveških vlasti, moraćete, u saradnji sa prihvatilištem i IMDI-jem, naći opštinu u kojoj ćete živjeti. IMDI će Vam ponuditi smještaj samo jednom. Ako to odbijete, gubite pravo na smještaj u prihvatilištu. Pored toga, gubite i pravo na ekonomsku pomoć.
Razgovor o nastanjivanju
Kad Vi i prihvatilište budete obaviješteni da ste dobili boravak u Norveškoj, tad ćete obaviti razgovor o nastanjivanju. Cilj je da se vidi šta u budućnosti želite da radite. To je važno da bi se našla opština koja Vam odgovara. Nakon što ste dobili dozvolu boravka, razgovor o nastanjivanju mora se obaviti u roku od dvije sedmice.
Pri traženju opštine za Vas, prihvatilište i IMDI obraćaju naročito pažnju na podatke koje ste dali prilik om razgovora. Zato je važno da im u toku razgovora kažete kakvi su Vaši planovi za obrazovanje i posao u budućnosti. Morate da im kažete da li, i gdje, imate nekog od porodice u Norveškoj. Ako ima i drugih stvari koje su važne pri nalaženju mjesta Vašeg budućeg boravka i to im kažite.
U toku razgovora dobićete praktične informacije o predstojećem poslu oko pronalaženja opštine u koju ćete se nastaniti.
Dodjela stana
Regionalni ured IMDI-ja odlučuje u koju opštinu ćete se naseliti. IMDI će pokušati da vodi računa o tome što ste rekli u toku razgovora o nastanjivanju. Nije uvijek moguće naći opštinu koja ima sve što Vi želite. IMDI će naći opštinu gdje ćete, kroz program upoznavanja- introdukcioni program, dobiti mogućnost da se kvalifikujete za posao ili obrazovanje. O ovom možete pročitati više u odjeljku o introdukcionom programu.
Raspitajte se koje Vam opštine mogu ponuditi uslove koje želite. Osoblje prihvatilišta pokazaće Vam kako možete pronaći informacije o opštinama. Ako ste i sami aktivni, to će olakšati posao oko nalaženja odgovarajuće opštine.
Ako već imate bliskih rođaka u Norveškoj, IMDI će pokušati da Vas nastani u istoj ili susjednoj opštini koja bude htjela da Vas primi. IMDI-jev cilj je i da nastani lica iste nacionalnosti, ili etničke pripadnosti, u istom području.
Mnogi žele da se nasele u iste opštine. Svaka opština ima ograničen broj mjesta. Rezultat toga je da svi ne mogu dobiti smještaj koji najviše žele.
Ukoliko ste prihvatili da se nastanite u opštini koja Vam je ponuđena, možete ostati u prihvatilištu dok opština ne bude spremna da Vas prihvati. Vrijeme čekanja u prihvatilištu može da varira.
Kad je pao izbor na opštinu u kojoj ćete se nastaniti, ta opština će kontaktirati i Vas i prihvatilište. Oni će Vam reći gdje ćete se smjestiti, i kad možete da se preselite. Dobićete i druge praktične informacije o selidbi.
Ne zaboravite da će Vam IMDI ponuditi opštinu za naseljavanje samo jednom. Odbijete li ponuđenu opštinu, izgubićete ekonomsku pomoć koju dobijate u prihvatilištu, a moraćete i da se iselite iz njega.
Učenje norveškog
Većina njih koji dobiju boravak ima pravo na obuku, i dužnost da uči norveški jezik i društveno uređenje Norveške. Da biste dobili stalni boravak i državljanstvo, morate završiti ovu obuku.
Obuku iz norveškog jezika i društvenog uređenja morate završiti u toku prve tri godine u Norveškoj. Ova uredba važi za one koji su dobili dozvolu boravka u Norveškoj nakon 1. septembra 2005. godine.
Znanje norveškog je bitno da razumijete, i da Vas razumiju, da biste dobili posao i obrazovanje, kao i da biste mogli učestvovati u društvenom životu. Ako dobro znate norveški ili laponski, možete biti izuzeti od obaveze učenja.
Opština u kojoj stanujete odgovorna je za obuku. Opština odlučuje da li ćete ići na kurs norveškog. Ne dobijete li obuku na koju imate pravo, imate pravo žalbe.
Većina onih koji dobiju boravak mora da prođe introdukcioni program. S programom počinjete ubrzo nakon naseljavanja u opštinu. To je program obuke na koji odrasle izbjeglice, starosti 18 - 55 godina, imaju pravo i dužnost.
Cilj programa je da Vam omogući lakše dobijanje posla, i da Vas time osposobi da sami izdržavate sebe i porodicu. Uredba o introdukcionom programu obuhvata i žene i muškarce. U toku obuke učićete norveški. Učićete i o društvenom životu i privredi Norveške.
U introdukcionom programu dobi ć ete obuku koja je prilagođena Vašem profilu i planovima za budućnost.
Inntrodukcioni program traje čitavog dana, pet dana u sedmici. Introdukcioni program može Vam biti ponuđen u trajanju do dvije godine.
Dobijete li plaćen posao i postanete ekonomski nezavisni, možete završiti s programom prije isteka dvije godine. Ako želite da istupite iz programa, o tome se morate saglasiti sa opštinom.
Dok ste obuhvaćeni introdukcionim programom, dobijate introdukcionu potporu. To je plata za učešće u programu. U introdukcionom programu važe uglavnom ista pravila kao u privredi. Na intrudukcionu potporu morate plaćati porez, a od potpore će se odbijati za neopravdane izostanke. Pored introdukcionog programa možete imati i dodatni posao.
Opština u kojoj stanujete odgovorna je za introdukcioni program. Opština je i ta koja donosi konačnu odluku da li ćete učestvovati u introdukcionom programu.
Ukoliko ne dobijete mogućnost učešća u introdukcionom programu, imate pravo žalbe. Osoblje prihvatilišta ispričaće Vam više o introdukcionom programu.
Obrazovanje
Po dobijanju boravka u Norveškoj možete da studirate na univerzitetima ili visokim školama. Za više studije postoje izvjesni preduslovi. Ukoliko ste obrazovani u domovini, morate od norveških vlasti tražiti priznanje tog obrazovanja. O tome pitajte osoblje prihvatilišta, ili Obrazovanje odraslih (voksenopplæring).
Jedinstveni matični broj i državljanstvo
Kad dobijete boravak, dobićete i jedinstveni matični broj. Taj broj je važan da biste mogli imati pravo na socijalnu i zdravstvenu zaštitu, školovanje i radnu dozvolu u Norveškoj. Matični broj dodjeljuje Matična služba (Folkeregisteret).
Useljenje porodice
Pošto Vi dobijete boravak u Norveškoj, članovi Vaše bliske porodice mogu podnijeti molbu za dolazak u Norvešku, da bi živjeli sa Vama. Molbu moraju podnijeti najbližem diplomatsko-konzularnom predstavništvu Norveške. Dozvola se svaki put izdaje na godinu dana.
Bliski članovi porodice su: bračni drug i registrovan partner, vanbračni drug (zadnje dvije godine) i djeca do 18 godina starosti. I neki drugi članovi porodice mogu dobiti boravak u Norveškoj.
Da bi članovi porodice mogli doći u Norvešku, u većini slučajeva je uslov da imate prihode određene visine.
I oni koji dođu na osnovu useljenja porodice imaju pravo i dužnost učenja norveškog jezika i društvenog uređenja. Mnogi imaju pravo i na introdukcioni program. O ovome pročitajte gore.
Za useljenje porodice postoje mnoga važna pravila. Potrebne informacije ćete naći na
UDI-jevim internet stranicama. Informacije su prevedene na mnogo jezika. Ako Vam je potrebna pomoć da nađete informacije, pitajte osoblje prihvatilišta.
Vaš stan
Kad se useljavate u kuću ili stan, pripazite na više stvari. Ako ste nesigurni kako da povedete računa o stanu, bolje je pitati unaprijed, nego kad se nešto dogodi. Zaposleni u opštini u kojoj stanujete mogu Vam dati odgovor.
Odgovornost
Ako iznajmljujete stan, odgovorni ste za unutrašnje održavanje. To važi za podove, zidove, plafone i ukupan enterijer stana. Ako stan ne održavate, rizikujete da morate platiti kvarove.
Računi
Kad stanujete zasebno imate više stalnih izdataka. U te, između ostalog, spadaju: struja, stanarina, televizija i telefon. Računi stižu poštom. Stanarinu morate plaćati mjesečno. Ako Vam opština nije naručila struju, morate to uraditi sami.
Ako račune ne plaćate u datom roku, oni kojima dugujete novac mogu od Vas zahtijevati dodatno plaćanje. Ako još uvijek ne platite, predmet ide na prisilnu naplatu (inkasso). To znači da Vam mogu oduzeti dijelove imovine čija vrijednost odgovara visini duga, ili da Vam naplate požurivanje (purregebyr). Možete stići i na spisak loših platiša, pa zatim nećete moći dobiti zajam kad Vam zatreba.
Osiguranje
Trebalo bi da osigurate imovinu u stanu, i sam stan ili kuću, da se zaštite od požara, pucanja vodovodnih cijevi i krađe. Osiguranje će pokriti većinu Vaših ekonomskih gubitaka, ako se tako nešto dogodi. Osiguranje je skupo.
Požar
Svi stanovi moraju imati barem jedan požarni alarm i jedan aparat za gašenje požara. Aparat se upotrebljava za gašenje požara električnih instalacija ili artikala. Gori li pod, zidovi ili plafon, najbolje je gasiti vodom. Počne li goriti, pozovite vatrogasce na broj 110.
Socijalno osiguranje
Socijalno osiguranje obezbjeđuje niz socijalnih davanja kada Vam zatrebaju. Obratite pažnju da je kažnjivo tražiti socijalno osiguranje davanjem netačnih podataka.
Socijalno osiguranje daje ekonomsku sigurnost onima koji ne mogu da rade i zarađuju sopstveni novac. Da bi se dobio neki vid socijalne pomoći, mora biti ispunjeno mnogo uslova. Svi oni ne mogu biti pomenuti u ovoj brošuri. Lokalni ured socijalnog osiguranja (trygdekontoret) daće Vam potrebne informacije. Evo pregleda najvažnijih oblika socijalne pomoći:
Naknada za bolovanje
Ako se razbolite, pa niste u stanju ići na posao, imate pravo na naknadu za bolovanje, umjesto izgubljene plate. Da biste imali pravo na ovu naknadu, morate imati najmanje četiri sedmice staža kod poslodavca, a pravo na naknadu za bolovanje imate od prvog dana bolesti. Naknada se isplaćuje na kraju mjeseca.
Naknada pri bolesti djece
Ako se starate o djeci mlađoj od 12 godina, kada je Vaše dijete bolesno, imate pravo na naknadu za izostanak s posla. Naknada je ograničena na određeni broj dana po djetetu.
Potpora invalidima
Ukoliko, zbog dugotrajne bolesti ili povrede, niste u stanju da radite, imate pravo na vremenski ograničenu invalidsku potporu ili na invalidsku penziju. Vremenski ograničenu potporu možete dobiti ako ste izvjesno vrijeme nesposobni za rad, dok invalidsku penziju dobijate ako nikad više ne možete raditi.
Starosna penzija
Kad stignete do penzione starosti, obično 67 godina, od države dobijate starosnu penziju. Visina penzije zavisiće od toga koliko ste zarađivali dok ste radili. Sva lica preko 67 godina imaju pravo na minimalnu penziju (minstepensjon). Želite li da saznate više o tome kako se starosna penzija izračunava, ili koliku penziju možete očekivati kad dostignete penzionu starost, obratite se Vašem Uredu socijalnog osiguranja (trygdekontoret).
Socijalna pomoć
Socijalna služba može doprinijeti rješavanju ili sprječavanju socijalnih problema. Socijalna služba je zadužena i da nađe smještaj licima koja sama nisu u stanju da nabave stan. Osobe koje ne mogu raditi ili o sebi brinuti na neki drugi način, mogu dobiti socijalnu pomoć od Sosijalnog ureda (sosialkontoret). Ukoliko Vam je potrebna pomoć od socijalne službe, morate je tražiti sami. Dobijete li negativan odgovor, možete se žaliti.
